|
|
BESLENME - SAĞLIKLI BESLENME - BESLENME SORUNLARI
Kolesterol Nedir ?, Kimler Risk Altında ?
Hazırlayan: Prof. Dr. Tekin Akpolat
19 Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi
Nefroloji Bilim Dalı
Kolesterol nedir?
İyi kolesterol-kötü kolesterol
Yüksek kolesterol nedir?
Kolesterol niye yükselir?
Kolesterol yükselmesine yol açan hastalıklar
Kolesterolün önemi nedir?
Yüksek kolesterolün vücuda verdiği zararlar
Kolesterol-yüksek tansiyon ilişkisi
Kolesterol nedir?
Kolesterol yaşam için gerekli olan mum kıvamında yağımsı bir maddedir. Kolesterol
beyin, sinirler, kalp, bağırsaklar, kaslar, karaciğer başta olmak üzere tüm vücutta
yaygın olarak bulunur. Vücut kolesterolü kullanarak hormon (kortizon, seks
hormonu....), D vitamini ve yağları sindiren safra asitlerini üretir. Bu işlemler için
kanda çok az miktarda kolesterol bulunması yeterlidir. Eğer kanda fazla miktarda
kolesterol varsa bu kan damarlarında birikir ve kan damarlarının sertleşmesine,
daralmasına (arteriyoskleroz) yol açar. Arteriyosklerozda damar duvarında biriken tek
madde kolesterol değildir; akyuvarlar, kan pıhtısı, kalsiyum... gibi maddeler de
birikir. Toplumda arteriyoskleroz için damar sertliği, damar kireçlenmesi gibi ifadeler
de kullanılmaktadır.Damarlar tüm vücutta yaygın olarak bulunur ve kalp, beyin, böbrek...
gibi organlara kan taşıyarak bu organların görev yapmasını sağlar. Kolesterol hangi
organın damarında birikirse o organa ait hastalıklar ortaya çıkar. Örneğin; kalbi
besleyen atardamarlarda (koroner arterler) kolesterol birikimi olursa göğüs ağrısı,
kalp krizi gibi sorunlar oluşur. Böbrek damarlarında kolesterol birikimi yüksek
tansiyon ve böbrek yetmezliğine yol açabilir.
İyi kolesterol-Kötü kolesterol
Kolesterol, yağımsı bir maddedir. Normal koşullarda, yağ suyun içinde çözünmez.
Kolesterol de su özelliklerini taşıyan kanda normal koşullarda çözünmez.
Kolesterol, kanda çözünmesi ve taşınması için karaciğerde bir protein ile birleştirilir
(paket edilir). Bu kolesterol ile protein birleşimine lipoprotein adı verilir. Değişik
tipte lipoproteinler vardır:1.LDL (low density lipoprotein, düşük yoğunluklu
lipoprotein): Kötü huylu kolesteroldür.2.HDL (high density lipoprotein, yüksek yoğunluklu
lipoprotein): İyi huylu kolesteroldür.HDL ve LDL kolesterolden başka lipoproteinler de
vardır.
Yağ metabolizması bozukluğu olan hastaların yaptırdığı diğer bir kan incelemesi
de trigliserid ölçümüdür. Trigliserid de kolesterol gibi kanda çözünen bir yağdır.
Kan trigliserid düzeyi ile arteriyoskleroz arasındaki ilişki kolesterol kadar belirgin
değildir.
Yüksek kolesterol nedir?
Kanda kolesterol ve LDL-kolesterolün yüksek olması hasta için risk taşır.
HDL-kolesterolün düşük olması da bir risktir.
20 yaşın üzerinde Kan kolesterol düzeyi
200 mg/dl'nin altı istenilen düzeydir.
200-239 mg/dl arası sınırda yüksek’tir.
240 mg/dl'nin üstü ise yüksektir.
Kan LDL-kolesterol düzeyi
130 mg/dl'nin altı istenilen düzeydir.
130-159 mg/dl arası sınırda yüksek’tir.
<160 mg/dl'nin üstü ise yüksektir.
Kan HDL-kolesterol düzeyi
35 mg/dl'nin altı düşüktür.
Kanda Kolesterol >200 mg/dl
veya LDL-kolesterol>130 mg/dl
veya HDL-kolesterol <35 mg/dl İSE >RİSK FAZLADIR
HDL-kolesterol yükseldikçe risk azalır. Ortalama HDL-kolesterol düzeyi kadında 55
mg/dl ve erkekte 45 mg/dl’dir yani kadınlar bu yönden daha şanslıdır.
Kan trigliserid ölçümüne göre sınıflandırma
< 200 mg/dl ----> Normal
200-400 mg/dl ----> Sınırda yüksek
400-1000 mg/dl ----> Yüksek
> 1000 mg/dl ----> Çok yüksek
Kanda kolesterolün yüksek olması bir yağ metabolizması bozukluğudur. Yağ
metabolizması bozukluğundan şüphe edilen bir hastada yapılması gereken kan alınarak
öncelikle kolesterol, LDL-kolesterol, HDL kolesterol ve trigliserid düzeyi ölçülmesidir.
Tedaviye karar vermeden önce bu değerler en az 2 kere ölçülmelidir.Tedavi düzenlenirken
öncelikle LDL-kolesterol düzeyleri temel alınmalıdır.
Kolesterol niye yükselir?
Kanda kolesterol düzeyini etkileyen çok sayıda faktör vardır. Bu faktörlerin bazıları
önlenebilir niteliktedir. Bunlardan bazıları:
1.Kalıtımsal Faktörler
2.Gıdalar
3.Şişmanlık
4.Stres
gibi faktörler kolesterolü ve kötü huylu kolesterolü yükseltir.Düzenli egzersiz iyi
huylu kolesterolü yükseltir ve kötü huylu kolesterolü azaltır.60-65 yaşa kadar yaşla
birlikte kolesterol düzeyi artar. Kadınlarda menopozdan sonra kolesterol düzeyi artar.
Kolesterol yükselmesine yol açan hastalıklar
Bazı hastalıklarda kolesterol düzeyi yükselir. Bu hastalıkları ikiye ayırarak
incelemek mümkündür:
1.Kalıtsal yağ metabolizması hastalıkları
A.Hipotiroidi: Tiroid bezinin yetersiz çalışması.
B.Karaciğer hastalıkları
C.Nefrit: Böbreğin mikrobik olmayan iltihabi hastalıkları
D.Şeker hastalığı
E.Şişmanlık
F.Bazı ilaçlar
2.Diğer hastalıklar
Kolesterolün önemi nedir?
Kalp ve damar hastalıkları Türkiye'de ve diğer ülkelerde ölüm ve kalıcı sakatlıklara
yol açan yaygın sorunlardır. Türkiye’de 6 milyon kişide kan kolesterol düzeyi sınırda
yüksek (200-239 mg/dl) ve 2 milyon kişide yüksektir (240 mg/dl). Gelişmiş ülkelerde
ölüm nedenleri arasında kalp ve damar hastalıkları ilk sıradadır ve yüksek
kolesterol, yüksek tansiyon, şişmanlık gibi sorunların düzeltilmesi ile bu ölümler
önlenebilir veya geciktirilebilir. Bu nedenle Dünya Sağlık Örgütü kalp ve damar
hastalıklarını 1 numaralı insanlık düşmanı ilan etmiştir.Kalp ve damar hastalıklarını
kolaylaştıran faktörlere kardiyovasküler risk faktörleri adı verilir. Kanda
kolesterol ve LDL-kolesterolün yüksek olması hasta için risktir ve kolesterol yüksekliği
bir kardiyovasküler risk faktörüdür. HDL-kolesterolün düşük olması da bir
risktir. Bu riske sahip hastalarda kalp krizi, felç, damar tıkanması, böbrek yetmezliği
gibi hastalıkların ortaya çıkma olasılığı daha fazladır.
Kardiyovasküler Risk Faktörleri
Kolesterolü yüksek hastalarda, kardiyovasküler risk faktörlerinin değerlendirilmesi
ve mümkünse değiştirilmesi, tedavinin temel noktalarından birisidir. Kolesterolü yüksek
hastalarda, kolesterol yüksekliği dışındaki kardiyovasküler risk faktörlerine de sık
rastlanır ve bu kardiyovasküler risk faktörlerinin düzeltilmesi ile kardiyovasküler
kalıcı hasar ve ölüm riski kesin olarak azaltılır. Aşağıda kardiyovasküler risk
faktörleri özetlenmiştir:
Hipertansiyon
Lipid (yağ) metabolizması bozukluğu, Kolesterol yüksekliği
Sigara Diyabetes mellitus (şeker hastalığı)
Şişmanlık
Fiziksel aktivite azlığı ve sedanter yaşam
Yüksek hematokrit (kanda çok fazla hücre bulunması)
Artmış trombojenik faktörler (kanı pıhtılaştıran faktörler )
İleri yaş
Erkek cinsiyet
Aile öyküsü
Tip A kişilik yapısı (mükemmeliyetçi, obsesif hırslı ve gergin kişilik)
Östrojen eksikliği
Alkol yoksunluğu (alkol bağımlılığı)
Fibrinojen yüksekliği
Ürik asit yüksekliği
Lipoprotein (a)
Belirgin beyin, kalp, böbrek veya damar hastalığı
Hipertansiyon, her yaş, cins, ırk için önemli bir kardiyovasküler risk faktörüdür
ve hem büyük hem küçük tansiyonun yükseldikçe kardiyovasküler risk artmaktadır.
Hipertansiyon tedavisi ile kardiyovasküler risk azalmaktadır.
Lipid (yağ) metabolizması bozuklukları, majör ve düzeltilebilir kardiyovasküler risk
faktörlerinden birisidir. Yapılan tüm büyük çalışmalarda serum kolesterol düzeyi
ile kardiyovasküler risk arasındaki ilişki gösterilmiştir. HDL-kolesterolün düşüklüğü
de bir kardiyovasküler risk faktörüdür. Diyetin kolesterol içeriği ile kardiyovasküler
risk arasında da doğrudan ilişki vardır.
Şişmanlık ile koroner arter hastalığı arasındaki ilişki birçok çalışmada gösterilmiştir.
Ancak şişman hastalarda, hipertansiyon, fiziksel aktivite azlığı, diyabetes mellitus
(şeker hastalığı) ve lipid metabolizması gibi diğer kardiyovasküler risk faktörlerine
da daha sık rastlanır ve bu kardiyovasküler risk faktörler, şişmanlığın bağımsız
etkisini maskeleyebilir.
Günümüzde şişmanlık tanım ve sınıflandırmasında beden kitle indeksi kullanılmaktadır.Beden
kitle indeksi=Beden ağırlığı(kg)/Boy(m)2 formülü ile hesaplanır.Örneğin vücut ağırlığı
85 kg, boyu 1.74 m olan bir insanda;Beden kitle indeksi=85/1.74x1.74=28’dir.Beden kitle
indeksine göre kilo durumu aşağıda özetlenmiştir.<18.5 Zayıf18.5-24.9 Normal (sağlıklı)25-29.9
Fazla kilolu (gürbüz)30-39.9 Şişman>40 Tehlikeli şişmanYukarıdaki örnekteki kişi
gürbüzdür.
Beden kitle indeksinizi hesaplayınız.
Yetersiz egzersiz kardiyovasküler riski arttırır. Öte yandan sedanter yaşam, kan şekeri,
kolesterol ve kan basıncı kontrolunu zorlaştırır. Düzenli egzersiz yapanlarda,
koroner arter hastalığı riski de azalır.
Diyabetes mellitus (şeker hastalığı) iyi bilinen bir kardiyovasküler risk faktörüdür.
Ayrıca diyabetik hastalarda lipid (yağ) metabolizmasi bozuklukları, hipertansiyon, şişmanlık
gibi diğer kardiyovasküler risk faktörleri de sıktır.
Sigara, koroner arter hastalığı sıklığını arttırdığı gibi diğer kardiyovasküler
risk faktörlerinin etkisini de arttırır. Sigara içimi, Türkiye'deki en önemli sağlık
problemlerinden birisidir ve ne yazık ki kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır.
Sigaranın bırakılması ile koroner arter hastalığı riski azalır ve bu azalma 12 ay
sonra en belirgin hale gelir.
Tip A kişiliğine sahip kişiler, mükemmeliyetçi, obsesif, hırslı ve gergin bir özellik
sergilerler.
Yüksek kolesterolün vücuda verdiği zararlar
Kanda aşırı miktarda bulunan kolesterol yavaş yavaş (yıllar içinde) damar duvarında
birikir. Bu birikim sonucu o damarda daralma, tıkanma ortaya çıkar. Bu durum bir su
borusunda pisliklerin birikmesine benzetilebilir. Kolesterol hangi damarda birikmişse o
damarla ilişkili sorunlar ve hastalıklar ortaya çıkar.Kolesterol yüksekliğinde
belirti ve bulgular çoğu zaman ani kolesterol yükselmesine bağlı değildir, uzun süreli
kolesterol yüksekliğinin damar duvarında kolesterol birikmesine yol açmasının
sonucudur. Yani kolesterolünüz şu andaki değerinin 2-3 katına yükselse ve 3-4 saat yüksek
kalsa size bir zararı olmaz. Asıl sorun sizde daha önce uzun süreli kolesterol yüksekliği
olmasıdır.Kalbi besleyen damarlarda (koroner arter) kolesterol birikimi bu damarlarda tıkanma
ve daralmanın sonucu göğüs ağrısı, kalp krizi ve kalp yetmezliği gibi sorunlara
neden olur. Bunların sonucu hasta koroner by pass ameliyatı (cerrahi olarak darlığın
ortadan kaldırılması) veya anjiyoplasti (balonla daralmış koroner arterin genişletilmesi)
işlemine ihtiyaç duyabilir.Beyini besleyen boyun damarlarında kolesterol birikimi olması
felçlere, konuşma bozukluklarına, dengesiz yürümeye, bilinç kaybına yol açar.Böbrek
damarlarında kolesterol birikimi yüksek tansiyon ve böbrek yetmezliğine yol açabilir.Ana
atardamarda (aort) kolesterol birikimi de tehlikelidir. Buradan kopan kolesterol
birikintileri daha küçük damarları tıkayarak çok değişik sorunlara yol açabilirler:
Bağırsağı besleyen damarları tıkayarak bağırsak ölümüne, göz damarlarını tıkayarak
körlüğe, bacak damarlarını tıkayarak gangrene... yol açabilirler.
Kolesterol yüksekliğine bağlı sorunlar ortaya çıktığı zaman hasta geç kalmış
olabilir; bu nedenle kolesterol yüksekliğini önlemek, yükselmişse düşürmek çok önemlidir.
Kolesterol-yüksek tansiyon ilişkisi
Kolesterol ve yüksek tansiyon arasında doğrudan bir ilişki yoktur. Yani kolesterol yüksekliği
yüksek tansiyona, yüksek tansiyon kolesterol yüksekliğine yol açmaz. Ancak ikisinin
hedefi ve zarar verdiği organ aynıdır: Kan damarları. Yüksek tansiyon kan damarındaki
basıncı yükselterek aşınma, yırtılmalara neden olur. Bu durum su borusu içindeki
basıncın artmasına bağlı sorunlara benzetilebilir. Yüksek kolesterol de damar duvarında
kolesterol birikimine yol açarak damarlarda daralma, tıkanmalara yol açar. Yüksek
tansiyon ve kolesterol yüksekliği kan damarına diğerinin verdiği zararın şiddetini
arttırır ve ortaya çıkmasını çabuklaştırır. Bu nedenle hem kolesterol yüksekliği
hem de yüksek tansiyon tedavi edilmelidir.
|
|
|
