|
|
ÇEVRE VE SAĞLIK - ÇEVRE SAĞLIĞI
Hava Değişiklikleri ve Ağrılar
Hazırlayan: Dr. Necdet Tuna
Tarih boyunca insanları tedirgin eden, bazen de yaşamı tehdit edecek boyutlara ulaşabilen
ve maalesef bugüne dek tam anlamıyla çözümlenemeyen bir sorun! Bununla birlikte, hava
değişiklikleriyle insan organizmasının bu değişikliklere gösterdiği fizyolojik
tepkileri ilişkilendirmek konusunda günümüzde bazı belirgin sonuçların alındığını
da söyleyebiliriz.
İnsan organizması, dünyamızı çevreleyen atmosferde, canlıların yaşadığı
trofosterin, daha doğrusu biyosferin sürekli uyarılan altındadır (biyotropik etki).
Her biyotropik uyarı, organ ve organ sistemlerini, örneğin, hareket, kalp ve dolaşım,
solunum ve sinir sistemlerini ayrı, var olan ön bozukluklar ölçünde etkileyebileceği
gibi, organizmanın tüm düzenleyici (regulasyorı) sistemini de zorlayabilir.
Genel durumda ne gibi ve ne ölçüde olumsuz gelişmeler olacağı, ya da hastalıkların
ortaya çıkabileceği, bireyin o anki bedensel ve ruhsal durumuyla; her hangi bir .
hastalığa gebe olup olmamasına bağlıdır. Atmosferik değişikliklerle ilk yanıt, vücudun
o anki en zayıf noktasından gelecektir.
Bütün canlılar duyarlı
Hayvanları da içermek üzere tüm canlılar hava değişikliklerine karşı duyarlıdır.
Belli meteorolojik değişikliklerin daima ayın sağlık sorunları ya da aynı yakınmalarla
sonuçlanacağı beklenemez.
Duyarlı bireylerin yakınmalarının havadaki değişikliklerin başlamasıyla birlikte
ortaya çıkmasına karşın. bazıları da havanın bozacağını daha 24 saat önceden,
örneğin Balkanlardan gelecek bir soğuk hava dalgasını 500-600 km uzakta, Romanya'da
iken duyumsarlar(erken duyarlılık). Ortaya çıkan yakınmalar olumluya da olumsuz yönde
olabilir. Örneğin, bozuk havada artan eklem ağrıları, güneşin açmasıyla geriler.
Havanın, meteorolojik değişikliklerin canlılar üzerinde fizyolojik etkileri konu alındığında,
önce havanın öğelerinin, basıncın, ısının, nemin, rüzgarın; güneşin ve UV
ışınlarının teke tek, sonra da tümünün ortaklaşa etkilerinin göz önünde
tutulması gerekir.
Ne var ki, bu meteorolojik elemanların fizyolojik etkilerini çok kez ayrı ayrı
yorumlamak olanaksızdır.
Kimler duyarlı?
Meteorolojik oynamalara karşı normalde duyarlı olmayan sağlıklı bireyler, hava değişikliklerinin
kendilerini etkilemediğini söylerlerse de, havanın bozduğu günlerde genel durumlarındaki
bozuklukların nedenini de açıklayamazlar.
Buna karşın vejetatif labil tipler, hastalıktan yeni kalkmış ya da süregen bir
hastalığı (tüberküloz; astım vb.) olanlar, bedensel ve zihinsel yorgunlar,
infeksiyon riski taşıyanlar, romatizmal hastalığı ya da yakınmaları olanlar hava değişikliklerine
karşı daha duyarlıdır (ileri duyarlılık) .Bu tiplerde baş ağrısı, konsentrasyon,
uyku ve vejetatif sistem bozuklukları, eklem, kas, nedbe dokusu, eski kırık yerinde ağrılar
ortaya çıkabilir.
Kısacası; biyotropik hava uyarıları hem tek tek organları hem de onların tüm işleyiş
düzenini etkileyebilir.
İki Etkileşim biçimi
Biyosfer ve canlı organizma arasındaki etkileşim kompleksi iki başlıkta ele alınabilir:
1-Organizmanın ısı bilançosunu etkileyen, havanın ısısından, neminden, rüzgarın
hızından, dolaylı ve dolaysız güneş ışınlarından: özellikle sıcaklık veren
uzun dalgalı ışınlardan, bulutlar ve insanın bireysel çevresinden oluşan ısı etki
kompleksi. Çevreden yansıyan ışınların ısı etkisi de bunlara eklenir. Bu değerler
yaklaşık bir doğrulukla ölçülebilir.
2. Dalga boyları. görünen ışınlarla ultraviole arasında bulunan; insanın ısı
metabolizmasına etkili olmayan direkt ve indirekt ışınların (küresel ışınlar)
olduğu, özellikle derinin işlevlerine. dolaşım sistemine, kanın bileşimine,
solunuma ve sinir sistemine etkili olan aktinik yada fotoaktinik etki kompleksi.
Biyosferik tüm öğelerin kompleks etkilerinin sonuçları arasında, toplumda en sık sözü
edilen ve yakınılan romatizmal ağrılar olduğu için, konu salt bu çerçeve içinde
ele alınacaktır. Öteki sistem yakınmaları ayrı bir yazı konusudur.
Kestirilemeyen ağrılar
İnsan vücudu iç ve dış ortamdaki. tüm değişiklikleri, mekanik ve yangılı uyarıları,
sıcağı, soğuğu, nemi, hava basıncındaki. ve elektrik iyonları düzeyindeki
oynamaları, başta deri olmak üzere gözlerde, burunda ve çevresel sinir sisteminde
bulunan alıcılar (rezeptörler) aracılığıyla algılar ve en sık görülen ve
bilenen şekliyle hareket sistemindeki. ağrılar başta olmak üzere, kalp, dolaşım,
solunum (astım)sistemleriyle, glokom (göz basıncında artma), tüberküloz, astım ve
psikolojik sorunlar (depresyon) vb. gibi vücudun iç dengesinin bozulmuş olduğu
bireylerde, önceden kestirilemeyen bir dizi olumsuz yanıtlar şeklinde dışa vurur.
Ağrı veren uyarana duyarlı alıcılarla algılanan mekanik ve kimyasal uyarılarda, önce
omuriliğe, oradan da beyinin özel bölgelerine (talamus) iletilmesinden sonra beyin kabuğunca,
eşik değerleri yeterliyse ağrı olarak algılanır.
Yangılı (romatoid artrit vb) ve yangısız (artrozlar-kireçlenmeler) romatizmal hastalıklarda
ağrı nedeni, eklemlerde serbest hale geçen bir dizi aracı kimyasal maddenin, (mediyatörlerin)
yol açtığı Uyarılardır. Romatizmal hastalıklardaki ağrının bu oluşum mekanizmasını
büyük çapta biliyoruz.
Bazı varsayımlar
Ancak, soğuk, sıcak, nem vb. biyotropik uyarıların eklemlerde hangi yolla ve nasıl ağrıya
neden olduğu konusunda bilgilerimiz bazı varsayımdan ileri gitmiyor.
Bir iddiaya göre, çevredeki havanın soğumasıyla eklem içi ısısı da düşmektedir.
Eklemler kas ve yağ dokusunca yeterince korunmadığından, eklemin iç yüzünün
kayganlığını arttırarak hareketini olaylaştıran sıvının (sinovyanın) ısısı
kas ve kalın barsak ısısına oranla daha çabuk düşer. Isı nedenli düşerse, eklem
sıvısının yoğunluğu da o ölçüde artacak ve sinovya koyulaşacaktır. Soğukta
romatizmal ağrının artmasının nedenlerinden biri, sinovyal sıvısının bu yoğunlaşmasıyla
eklem hareketlerinin kısıtlanmasıdır.
Hava basıncının düşmesiyle birlikte göreceli nemin yükselmesi de ikinci bir ağrı
nedeni olarak gösterilmektedir. Normal doku, basınç düşmesini hücre içi sıvısını
kana boşaltarak dengeler.
Buna karşın hasta doku yeteriyle geçirgen olmadığı için, sıvı dokular arasında
kalır. Bu durumda hasta dokularda, sağlıklı olanlara oranla basınç yükselir. Bu basınç
farklılığının sonucu dokuların şişmesiyle ağrı artmaktadır. Ancak, havadaki
nemin artmasıyla birlikte çevre ısısı da düşerse, ne gibi bir sonuçla karşılaşacağı
konusunda uzmanlar bir yorum yapamıyor.
Vücut dokuları içinde bilinen rezeptörler dışında sessiz ya da uyuyan (silent)
rezepror denen, normal durumlarda aşırı mekanik ve termal uyaranlara yanıt vermeyen
reseptörler bulunuyor. Atmosferik uyaranlarla miyelin kılıfı olmayan bu nöronların
uyarılarak duyarlı hale gelmesinin (sentizisyonunun) ağrı nedeni olabileceği de
varsayımlar arasında.
|
|
|
